رفتن به بالا

روزنامه فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی رۆژان

تعداد اخبار امروز : 0 خبر


  • شنبه ۲۹ دی ۱۳۹۷
  • السبت ۱۲ جماد أول ۱۴۴۰
  • 2019 Saturday 19 January

  • روزنامه روژان

    صاحب امتیاز و مدیر مسوول: سلیمان الله‌مرادی

    ..............................................................

    نشانی: سنندج - میدان آزادی - انتهای کوچه سجادی (کوچه رزان) - پلاک ۱۱۵

    کد پستی: ۳۳۹۵۳-۶۶۱۳۷

    ..............................................................

    تلفن: ۳۳۲۳۸۵۴۵-۰۸۷

    ای‌میل: info@rojanpress.com

    کانال تلگرام: rojanpress@


اوقات شرعی

  • دوشنبه ۲۳ اسفند ۱۳۹۵ - ۱۱:۲۵
  • کد خبر : 2394
  • هفته‌نامه روژان
  • چاپ خبر : تراژدی حلبچه و تاثیر آن بر تحول حقوق بین‌الملل

رامبد فرهودی مقدم*/ رویدادها و تحولات بین‌المللی ضمن اینکه جغرافیای سیاسی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهند، بر دانش حقوقی نیز اثر می‌گذارند؛ به بیان دیگر تحولات حقوقی که در پیروی از رویدادهای بین‌المللی صورت می‌گیرد به پویایی حقوق بین‌الملل انجامیده است. در حال حاضر این پویایی به تحول گسترده در روابط بین‌الملل منجر شده […]

رامبد فرهودی مقدم*/

رویدادها و تحولات بین‌المللی ضمن اینکه جغرافیای سیاسی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهند، بر دانش حقوقی نیز اثر می‌گذارند؛ به بیان دیگر تحولات حقوقی که در پیروی از رویدادهای بین‌المللی صورت می‌گیرد به پویایی حقوق بین‌الملل انجامیده است. در حال حاضر این پویایی به تحول گسترده در روابط بین‌الملل منجر شده است و حقوق حاکم بر روابط بین‌الملل بیش از پیش گسترش یافته و در جهت تکامل پیش می‌رود. دراین میان جنگ‌ها (اعم از داخلی یا بین‌المللی) به عنوان اصلی‌ترین منشا تحول، اگر چه موجبات پایمال شدن حقوق انسانی و بین‌المللی را فراهم می‌آورد اما هراس و انزجار و هزینه‌های گزاف مالی و انسانی ناشی از آن جامعه انسانی را وا داشته است که برای تقلیل و جلوگیری از آلام انسانی جنگ، مقرراتی را در محدود کردن آن ایجاد کنند. رویدادهای فاجعه‌باری که در دهه های ۸۰ میلادی در کردستان عراق خصوصاٌ در شهر حلبچه روی داد، تاثیرات فراوانی در زوایای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حقوقی بر جای نهاد. در این مقاله کوشش شده است که به تاثیرات فاجعه بمباران شیمیایی حلبچه بر حقوق بین‌الملل پرداخته شود.
در تاریخ زندگی بشر شواهد زیادی حاکی از تلاش انسان در استیلا بر دیگری وجود دارد؛ از این رو انسان‌ها به دلایل مختلف با یکدیگر به جنگ پرداخته‌اند، و دراین ستیزها از ابزارهای مختلف از جمله سلاح‌های شیمیایی استفاده نموده‌اند. برهمین اساس به کار‌گیری سلاح‌های شیمیایی البته به شیوه ابتدایی می‌تواند به قدمت تاریخ بشر باشد. در بررسی تاریخی، مورخان به کارگیری سلاح‌های شیمیایی را شش قرن پیش از میلاد مسیح دانسته‌اند که به شیوه‌های ‌مسموم کردن آب آشامیدنی و افروختن آتش در زیر دیوار‌های قلعه دشمن، آنان را وادار به تسلیم می‌کردند. با شروع جنگ جهانی اوّل (۱۹۱۸-۱۹۱۴ میلادی) استفاده از جنگ‌افزار‌های شیمیایی گسترش یافت. آلمان، بریتانیا، فرانسه، آمریکا، مجارستان، ایتالیا و روسیه نیز از سلاح‌های شیمیایی استفاده کردند. در میانه دو جنگ جهانی نیز از مواد شیمیایی در اوایل دهه ۱۹۲۰ از سوی نیروهای بریتانیا در سرزمین‌های مستعمره هند و خاورمیانه و ازسوی دیگر اسپانیایی‌ها و فرانسوی‌ها علیه مبارزان مراکشی در «ریف» به کار گرفته شد. همچنین گزارش‌هایی از استفاده سلاح های شیمیایی توسط ایتالیا علیه مردم اتیوپی و ژاپن در جنگ با چین علیه این کشور در سال‌های۷-۱۹۳۵ منتشر شده است. در اوایل دهه ۱۹۷۰ گزارش‌هایی از استفاده از مواد شیمیایی سمی توسط آمریکایی‌ها در جنگ ویتنام مطرح شد. با شروع جنگ عراق با ایران در میانه سال‌های۸۹-۱۹۸۴ دولت ایران بیش از ۲۵۲ مورد حمله شیمیایی عراق علیه ایران را در سازمان ملل به ثبت رساند که وسیع‌ترین و زیان بخش‌ترین آن‌ها حمله شیمیایی ۷/تیر/۱۳۶۶ به مناطق غیر نظامی شهر سردشت بود که نزدیک به هزار تن کشته و مجروح شدند؛ اما فاجعه‌بارترین مورد کاربد سلاح‌های شیمیایی، توسط دولت عراق در۱۶ مارس ۱۹۸۸ در شهر کردنشین حلبچه بوده است. این وخیم‌ترین مورد استفاده از جنگ‌افزارهای شیمیایی از زمان جنگ جهانی اول علیه غیرنظامیان بوده است و به عنوان هولناک‌ترین جنایت علیه بشر «توسط سلاح شیمیایی» در این دوره محسوب می‌شود. تراژدیی که در آن دست‌کم پنج هزار غیرنظامی کُرد جان باختند و بیش از هفت هزار نفر دیگر به جراحت‌های مرتبط با مواد شیمیایی سمی مبتلا شدند.
تلاش برای ممنوعیت سلاح‌های شیمیایی در حقوق بین‌الملل

ایجاد دنیا و زندگی امن و همچنین انزجار و هراس از بکارگیری سلاح‌های شیمیایی که تصاویر وحشتناکی را در اندیشه انسانی حک کرده است، شاید اصلی‌ترین محرک و موضوع تاریخ مذاکرات خلع سلاح مربوط به ممنوعیت سلاح‌های شیمیایی بوده است. در واقع این مذاکرات در چهارچوب تلاش‌های بین‌المللی یا یک جانبه بازیگران بین‌المللی در تصویب مقررات و اقدامات الزام‌آور در محدود کردن سلاح‌های شیمیایی بوده تا شاید بتوان از این طریق از شدت خطرات و لطمات ناشی از سلاح‌های شیمیایی که منجر به انهدام گروه‌های انسانی بزرگ می‌شود جلوگیری کرد. در سالیان گذشته مذاکرات بین‌المللی متعددی برگزار شده است که در واکنش به بکارگیری سلاح شیمیایی و در تلاش برای ممنوعیت آن بوده است. نخستین توافق بین‌المللی در مورد محدودیت استفاده از گلوله‌های سمی را نیز موافقت‌نامه استرامبورگ میان دول فرانسه وامپراتوری مقدس ژرماتی در سال۱۶۷۵ میلادی بر شمرده‌اند؛ شاید از تلاش‌های بارزی که بعداً در مورد منع کاربرد تسلیحات شیمیایی صورت گرفته باشد بتوان به اعلامیه ۱۸۶۸ سن‌پطرزبورگ در مورد استفاده از مواد منفجره کمتر از ۱۴ اونس در زمان جنگ را نشانه توجه دولتمردان آن زمان به منع استفاده از سلاح‌هایی که خلاف وجدان بشریت قلمداد شده‌اند دانست. سند دیگری که بر ممنوعیت مواد شیمیایی و میکروبی دلالت دارد، اعلامیه ۱۲۷ اوت ۱۸۷۴ بروکسل است. در سال ۱۸۹۹ کنفرانسی در لاهه با حضور بیست وشش کشور برگزار شد که به تدوین مقررات جنگ پرداختند. هشت سال بعد بازهم به ابتکار روسیه کنفرانس چند جانبه دیگری در لاهه در تاریخ ۱۵ ژوئن ۱۹۰۷ تشکیل شدکه به پیمان لاهه معروف گردید. با شروع جنگ جهانی اوّل و نقض پیمان لاهه در طی جنگ،کشور‌های فاتح در اعلامیه کنفرانس صلح ورسای در ماده ۱۷۱ «ساخت و واردات گاز‌های خفه کننده و مسموم‌کننده و سایر گاز‌های مشابه و همچنین مایعات و مواد و ابزارهای همانند» را به خاک آلمان ممنوع کردند. از دیگر معاهدات بین‌المللی که حکایت از ممنوعیت کاربردسلاح شیمیایی دارند، معاهده دریایی واشنگتن مورخ ۶ فوریه ۱۹۲۲ و کنوانسیون محدودیت جنگ افزار‌ها میان کشورهای آمریکا مرکزی در ۷ فوریه ۱۹۲۳ می‌باشد. از دیگر تلاش‌ها برای منوعیت سلاح‌های شیمیایی اجلاس۱۷ ژوئن۱۹۲۵ بود،که به پروتکل ژنو معروف شد. آخرین اقدامات برای ممنوع کردن سلاح‌های شیمیایی در دوران قبل از منشور ملل متحد می‌توان به قطعنامه کنفرانس عمومی خلع سلاح مورخ ۲۳ ژوئیه ۱۹۳۳ و قطعنامه شورا و مجمع جامعه ملل در ۱۶ مه و ۳۰ دسامبر ۱۹۳۸ اشاره کرد. پس از پایان جنگ دوم جهانی در سال ۱۹۴۶ با برپایی دادگاه نورنبرگ در ماده ۱۶ اساسنامه دادگاه به مسئله ممنوعیت استفاده از سم و سلاح سمی اشاره شده است. با تاسیس سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۶ در مقدمه منشور ملل و در بند یک ماده ۱۱ و ماده ۲۶ وبند ۱ ماده ۴۷ مواردی برای عدم بکارگیری سلاح‌های کشتار جمعی ذکر شده است. از دیگر اقدامات تدوین قطعنامه‌ای از سوی کمیسیون سلاح‌های متعارف سازمان ملل متحد در سال ۱۹۸۴ است که به تصویب شورای امنیت رسید و طبق آن سلاح‌های شیمیایی در زمره سلاح‌های کشتار جمعی قرار گرفت. در دهه ۷۰ میلادی به بعد، سازمان ملل یک ارگان مذاکره کننده بین‌المللی در مورد خلع سلاح و به تبع آن در مورد مسئله سلاح‌های شیمیایی داشت که تحت عنوان کمیته ۱۸ ملیتی خلع سلاح (ENDC) فعالیت نمود. این کمیته از سال ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۹ به کنفرانس کمیته خلع سلاح (CCD) و از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۴ با نام کمیته خلع سلاح و بالاخره در سال ۱۹۸۴ به کنفرانس خلع سلاح تغییر عنوان داد. از دیگر اقدامات خلع سلاح شیمیایی اقدام مجمع عمومی سازمان ملل در تصویب رشته قطعنامه (BXXL) 62/2 مورخ ۱۵ سپتامبر ۱۹۶۶ وقطعنامه ( A XXIII) 2454 20 دسامبر ۱۹۶۸ و ( A (XXIV 2603 مورخ ۱۶ دسامبر ۱۹۶۹ وقطعنامه ۹۸/۳۷ بود. پس از کاربرد سلاح های شیمیایی توسط دولت مرکزی عراق علیه مردم غیر نظامی شهر حلبچه در اوّل مارس ۱۹۸۸ ، دولت ایران در ۱۶ تا ۱۸ مارس ۱۹۸۸ با ارسال چندین نامه به دبیر کل سازمان ملل، با اشاره به استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی در منطقه عملیاتی والفجر ۱۰ و نیز مناطق کُرد نشین عراق و شهر حلبچه خواستار اعزام هیئت کارشناسی سازمان ملل برای بررسی موضوع شد. سرانجام دبیر کل سازمان ملل در ۲۵ مارس ۱۹۸۸ گروهی کارشناس به مناطق یاد شده اعزام کرد. گروه اعزامی گزارش‌هایشان را در ۱۴ آوریل ۱۹۸۸ به دبیر کل سازمان ملل منتقل کردند. دبیر کل گزارش بازرسان را به اطلاع شورای امنیت رسانید که به صدور قطعنامه ۶۱۲ در ۹ مه ۱۹۸۸ منجر شد. در قطعنامه مذکور ضمن محکومیت استفاده از سلاح شیمیایی در مناطق یاد شده، از دو طرف منازعه خواسته شده بود که از به کارگیری سلاح شیمیایی خودداری کنند و به پروتکل ژنو ۱۹۲۵ پایبند باشند. همچنین شورای امنیت خواستار نظارت و محدودیت‌های شدید در مورد صدور تولیدات شیمیایی برای ساخت سلاح‌های شیمیایی شد. به دنبال واقعه شهر حلبچه محافل رسمی و غیر رسمی، گزارشاتی در محکومیت آن به میان آوردند که از مهمترین آنها اعلام جرم دادستان وقت آلمان علیه شرکت‌های تولید کننده مواد شیمیایی که محصولات ممنوعه را به عراق صادر کرد می‌باشد. بیانیه وزیر امور خارجه وقت اتریش در محکومیت فاجعه حلبچه در کنفرانس خلع سلاح در وین ۱۳۶۷، بیانیه‌ هانس ویتریش گنشر وزیر امور خارجه آلمان و جفری هاو وزیر امور خارجه انگلستان در محکومیت رژیم عراق در کشتار مردم حلبچه و همچنین قطعنامه پارلمان اروپا و طرح مجازاتی سنای آمریکا علیه دولت عراق و نیز گزارش‌های نشریات مختلف و متعدد درباره استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی در حلبچه از دیگر اقدامات بود. در پی برقراری آتش‌بس در جنگ میان عراق و ایران و هچنین انتشار اخبار فاجعه حلبچه در میان افکار عمومی جهان، کشورهای جنوب که شاهد استفاده گسترده عراق از یک سو و عدم واکنش قاطعانه و مناسب مجامع بین‌المللی و نیز ارزان بودن سلاح‌های شیمیایی که به عنوان ( بمب اتمی فقرا) یاد می‌شد، سبب گشت که میان کشورهای یاد شده مسابقه تسلیحات شیمیایی در بگیرد و دولت‌ها به خرید یا احتمالاً تولید سلاح‌های شیمیایی روی آورند، این موارد و همچنین هراس و انزجار بین‌المللی که در پی فاجعه حلبچه روی داد قدرت‌های بزرگ را وادار به تسریع در روند انعقاد کنوانسیون‌هایی در محدود کردن و ممنوع کردن سلاح‌های شیمیایی کرد. در همین راستا کنفرانس‌ها و سمینار‌های چند جانبه‌ای با هدف انعقاد کنوانسیون سلاح‌های شیمیایی تشکیل گردید. مهمترین این کنفرانس‌ها، کنفرانس بین‌المللی پاریس ۱۹۸۹، کنفرانس بین‌المللی کنترل سلاح‌های شیمیایی در ۴ و ۵ آوریل ۱۹۸۹ تورنتو، کنگره بین‌المللی مبارزه با سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی و درمان قربانیان ۲۴ مه ۱۹۸۹ ژنو، سمپوزیوم بین‌المللی حفاظت در مقابل جنگ‌افزارهای شیمیایی از ۱۱ الی ۱۶ ژوئن ۱۹۸۹ استکهلم، کنفرانس دولتی و صنعتی علیه سلاح‌های شیمیایی از ۱۸ تا ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۹ در کانبرا استرالیا. از میان کنفرانس‌های سال ۱۹۸۹ کنفرانس پاریس و کنفرانس دولتی و صنعتی علیه سلاح‌های شیمیایی کانبرا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. در کنفرانس کانبرا اعضای شرکت کننده به تفکیک میان مواد شیمیایی مرگ‌آور و مواد مثبت در جهت رفاه حال و بهبود زندگی انسان‌ها و همچنین اجماع نظر بر سر تصویب یک کنوانسیون جامع خلع سلاح شیمیایی در اسرع وقت پرداختند.
روند حوادث و وقایع در میان سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ به گونه‌ای رقم خورد که اکثریت کشورهای جهان در انعقاد کنوانسیون سلاح‌های شیمیایی متفق‌القول شدند. سرانجام پیش‌نویس آماده شده در ۱۹۸۵ (CD/ 636) پس از اصلاحات اساسی در ۱۹۲ صفحه تحت عنوان کنوانسیون بین‌المللی ممنوعیت سلاح‌های شیمیایی (CWC) در کنفرانس خلع سلاح سازمان ملل متحد در اول دسامبر ۱۹۹۲ به تصویب رسید و سرانجام در ۱۳ ژانویه ۱۹۹۳ برای امضا در پاریس در اختیار دولت‌ها قرار گرفت، که در ۲۹ آوریل ۱۹۹۷ با عضویت ۸۷ دولت قدرت اجرایی یافت. در واقع کنوانسیون مذکور کامل‌ترین سند بین‌المللی ممنوعیت کاربرد سلاح‌های شیمیایی است که با هدف یافتن راهکارهایی برای ایجاد وتقویت رژیم حقوقی تضمین کننده ممنوعیت استفاده از سلاح‌های شیمیایی و ایجاد ساز وکار‌های نظارتی در چهارچوب منع گسترش، تولید، انباشت و بکارگیری سلاح‌های شیمیایی و انهدام آنها می‌باشد. در پایان به این ضرب‌المثل فرانسوی اشاره می‌شود، شور بختی عده‌ایی موجبات نیک‌بختی دیگران را فراهم می‌کند. درواقع مردمان کرد عراق با یادآوری تندیس آن کودک آرامیده در آغوش پدر ـ که به نماد تراژدی حلبچه معروف شدـ این پیام را به همگان دادند که جان یک کودک بیش از هر مرزی ارزش دارد.
* دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل و عضو هیات‌مدیره جامعه کردهای مقیم مرکز

اخبار مرتبط

نظرات

یادداشت روژان

به یاد کاک رحیم ذبیحی

هژیر الله‌مرادی انگار همین دیروز بود به دفتر روژان آمد، مانند همیشه با چهره‌ای خندان و چند ایده جدید که انجام هرکدام می‌توانست چراغی روشن فراروی نسل آینده باشد، کاک رحیم تنها یک کارگردان و فیلمساز عادی نبود. او غم مردم داشت و پشت هرکدام از آثارش می‌توان انبوهی از رنج و مرارت را دید. خود می‌گوید: غمی انسانی از من یک فیلمساز ساخت. در باره روژان نیز گفت: همان نشریه‌ای است که سالها انتظار بودنش را داشتیم. مرگ حق است اما افسوس که برای رحیم ذبیحی زود بود و طرحهایش ناتمام ماند. از تهیه فیلمی بنام «روزی، روزگاری شهرمان بانه» حرف می‌زد که نگاهی به وقایع تلخ روزهای جنگ و بمباران شهر داشت، وقایعی که بخشی از تاریخ فرهنگ پایداری کردستان را می‌توانست ثبت کند، فراخوان طرح را ما در روژان هم منتشر کردیم اما حیف که دست اجل مهلت نداد و خیلی زود روح بلندش به آسمان پرکشید و همه ما را در غم فقدان خود سوگوار کرد، روحش شاد و یادش گرامی.