رفتن به بالا

روزنامه فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی رۆژان

تعداد اخبار امروز : 0 خبر


  • شنبه ۲۹ دی ۱۳۹۷
  • السبت ۱۲ جماد أول ۱۴۴۰
  • 2019 Saturday 19 January

  • روزنامه روژان

    صاحب امتیاز و مدیر مسوول: سلیمان الله‌مرادی

    ..............................................................

    نشانی: سنندج - میدان آزادی - انتهای کوچه سجادی (کوچه رزان) - پلاک ۱۱۵

    کد پستی: ۳۳۹۵۳-۶۶۱۳۷

    ..............................................................

    تلفن: ۳۳۲۳۸۵۴۵-۰۸۷

    ای‌میل: info@rojanpress.com

    کانال تلگرام: rojanpress@


اوقات شرعی

  • یکشنبه ۲۹ اسفند ۱۳۹۵ - ۱۸:۴۶
  • کد خبر : 2435
  • هفته‌نامه روژان
  • چاپ خبر : هاواری هەڵەبجە لە ژێر سێبەری زلهێزەکانی دونیا خنکێندرا

مێژوو چیرۆکی نه‌بڕاوه‌ی شه‌ڕه‌کان و چاره‌نووسی مروڤه‌کانه‌. داستانی تێپه‌ڕینی مرۆڤایه‌تی له‌ سنووره‌کانی نه‌زانین و ئاژه‌ڵبوون و کۆکوژی هه‌تا دامه‌زراندنی شارستانیه‌ته‌ گه‌وره‌کان. واته‌ مێژوو زنجیره‌ی دامه‌زراندنی ده‌سه‌لآتداریه‌ جۆراوجۆره‌کانه‌ له‌ سه‌ر وێرانه‌کانی گه‌له‌کانی پێشتر به‌ هه‌موو شانازیه‌کانه‌وه‌، حه‌ماسه‌کان و ئازارگه‌لێکه‌ که‌ پێناسه‌ی نه‌ته‌وه‌کان دروست ئه‌کا و شه‌ڕ یه‌کێ له‌و دیارده‌ کۆمه‌لآیه‌تیانه‌‌یه که له‌ سه‌ره‌تای له‌ دایکبوونی مرۆڤ […]

مێژوو چیرۆکی نه‌بڕاوه‌ی شه‌ڕه‌کان و چاره‌نووسی مروڤه‌کانه‌. داستانی تێپه‌ڕینی مرۆڤایه‌تی له‌ سنووره‌کانی نه‌زانین و ئاژه‌ڵبوون و کۆکوژی هه‌تا دامه‌زراندنی شارستانیه‌ته‌ گه‌وره‌کان. واته‌ مێژوو زنجیره‌ی دامه‌زراندنی ده‌سه‌لآتداریه‌ جۆراوجۆره‌کانه‌ له‌ سه‌ر وێرانه‌کانی گه‌له‌کانی پێشتر به‌ هه‌موو شانازیه‌کانه‌وه‌، حه‌ماسه‌کان و ئازارگه‌لێکه‌ که‌ پێناسه‌ی نه‌ته‌وه‌کان دروست ئه‌کا و شه‌ڕ یه‌کێ له‌و دیارده‌ کۆمه‌لآیه‌تیانه‌‌یه که له‌ سه‌ره‌تای له‌ دایکبوونی مرۆڤ له‌گه‌ڵیایه‌. له‌ روانگه‌ی ئایینیشه‌وه‌ شه‌ڕه‌کان ئاساییترین ئامرازی شه‌یتانین بۆ زاڵ بوون به‌ سه‌ر چاره‌نووسی مرۆڤه‌کان که‌ له‌ ده‌سدرێژی کردن بۆ مافی مرۆڤه‌کان، ئه‌و تاوانانه‌ سنووره‌کانی شوێن و زه‌مه‌ن تێئه‌په‌ڕێنن. ته‌نانه‌ت وه‌کوو دیارده‌یه‌کی کۆمه‌لآیه‌تی له‌ ئاسه‌وار و دیرۆکه‌کانی یونان، خوداگه‌لێ وه‌کوو: زێئوس، ژووپیته‌ر، مارس، پالوس و ئاپۆلۆن وه‌کوو خواگه‌لی شه‌ڕ ناسراون.

له نێوان هه‌موو جۆره‌کانی شه‌ڕ، شه‌ڕی کیمیایی چه‌په‌ڵترین و قێزه‌ونترین جۆری شه‌ڕه، به تایبه‌ت ئه‌گه‌ر دژ به خه‌ڵکی سڤیل بکرێ و ئامانجی له‌ناوبردنی خه‌ڵکی بێ‌تاوان بێ.
که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ هۆکار و مه‌واددی ژه‌هراوی و کیمیاوی بۆ له‌ناو بردنی دوژمن وه‌کوو چه‌کێکی کاریگه‌ر له‌ شه‌ڕ، له‌ جه‌نگه‌کانی مێژوودا پێشینه‌یه‌کی دێرینه‌ی هه‌یه‌. به‌ چه‌شنێ که‌ سه‌دان ساڵ پێش له له‌دایکبوونی مه‌سیح له‌ شه‌ڕه‌کانی شارستانیه‌ته‌ کۆنه‌کان، ئه‌بینرێ که‌ نه‌ته‌وه‌کانی پێشوو ئه‌م چه‌که‌یان دژ به‌ یه‌کتر به‌کار هێناوه‌.
له‌ راستیدا به‌کارهێنانی چه‌که‌ کیمیاوی و میکرۆبیه‌کان به‌ درێژایی شه‌ڕه‌کانی مێژووی مرۆڤ به‌ پێی جۆری زانیاری مرۆڤ، به‌شی به‌رده‌وامی شه‌ڕه‌کان بووه‌ و شه‌ڕیش به‌ قسه‌ی مێژووناسان، له‌گه‌ڵ مرۆڤدا له‌دایکبووه‌ و به‌شی جیانه‌کراوه‌ی ژیانی مرۆڤه‌، به‌ جۆرێ که‌ «ویل دۆرانت» مێژووناسی ناوداری جیهان ڕوونی کردۆته‌وه‌:
«خوێندن و توێژینه‌وه‌ی مێژووی ۳۷۰۰ ساڵه‌ی نووسراوی مرۆڤ باس له‌مه‌ ئه‌کا که‌ جگه‌ له‌ ۲۶۸ ساڵه‌ی ئه‌و مێژووه‌، هه‌موو مێژووی مرۆڤه‌کان له‌گه‌ڵ شه‌ڕ و کوشتندا تێکه‌لآو بووه.»
هه‌روه‌ها «کارل یاسپێرس» مێژووناس و فه‌یله‌سووفی ناوداری ئاڵمانی ئه‌ڵێ: «خوێندنی مێژووی مرۆڤ، روونکه‌ره‌وه‌ی ڕووداو و شه‌ڕگه‌لێکه‌ که‌ ده‌سه‌لآتداران ئه‌م شه‌ڕانه‌یان کردووه‌ به‌ ئامرازی پڕوپاگه‌نده‌ی ده‌سه‌لآت و به‌رده‌وامبوونی ده‌سه‌لآته‌که‌ی خۆیان».
وشه‌ی چه‌کی ش.م.هـ (NBCW) به‌ واتای چه‌که‌کانی کیمیاوی، میکرۆبی و ناوکیه‌ که‌ له‌ ریزی چه‌که‌ قه‌ده‌غه‌کراوه‌کانا به‌ ژمار دێنن و له‌ شه‌ڕه‌ نائاساییه‌کان به‌ کار ئه‌برێن و ئاسه‌واری زیانیده‌ر له‌ خۆ به‌ جێ ئه‌هێڵێن و کاریگه‌ریی کاولکارانه‌یان ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر جیله‌کانی داهاتووی قوربانیه‌کانی ئه‌م چه‌کانه‌ دیاری ئه‌دا و ئه‌بێ به‌ هۆی که‌مئه‌ندامی جه‌سته‌یی و مێشکی و شێرپه‌نجه‌ و نه‌خۆشیه‌ ده‌رمان نه‌هاتووه‌کان.
که‌وایه‌ شه‌ڕه‌کان به‌ گشتی و شه‌ڕه‌ کیمیاویه‌کان به‌تایبه‌تی که‌ به‌شێکی هه‌ره‌زۆر و گرینگی کۆمه‌ڵگای مرۆڤن، وه‌کوو راستیه‌کی کۆمه‌لآیه‌تی سه‌رنجی خه‌ڵکناسان، کۆمه‌ڵناسان و زانایانیتر بۆ خۆ ڕائه‌کێشێ و ئه‌و زانایانه‌ ئه‌یخوێننه‌وه‌.
له‌ سه‌ره‌تای شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ وا له‌گه‌ڵ یه‌ک شه‌ڕیان ده‌کرد، ده‌یان جار هۆکارگه‌لی کیمیاویان دژ به‌ یه‌کتر به‌ کار هێنا که‌ به‌ هۆی که‌مکاریگه‌ر بوونی ئه‌و هۆکارگه‌له و نه‌بوونی ئه‌زموونی چالاکیی کیمیاوی و باش نه‌بوونی که‌شی ئاو و هه‌وا، زۆر کاریگه‌ر نه‌بوو به‌لآم که‌مکه‌م له‌ هۆکارگه‌لی کاریگه‌رتر که‌ڵکیان وه‌رگرت.
سه‌ره‌تا له‌ ساڵی ۱۹۱۴ی ز ئه‌رته‌شی فه‌ڕانسه‌ له‌ به‌ره‌ی «ئارگۆن» به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ بڵێسه‌هاوێژ، گازه‌ ژاراویه‌کانی خست بۆ ئه‌رته‌شی ئاڵمان. ئاڵمانیش له‌ شه‌وی ۲۲ و ئێواره‌ی ۲۴ی ئاڤریل‌ی ۱۹۱۵ز له‌ ناوچه‌ی «ئیپرێس»ی به‌لژیک، گازی «کۆلۆر»ی دژ به‌ فه‌رانسه‌ئیه‌کان و ئینگلیزیه‌کان و به‌ کرێگیراوانی کانادائی، هێندی، ئوسترالیایی و نیوزله‌ندی به‌کار هێنا و به‌ هاوێشتنی پتر له‌ ۵ هه‌زار که‌پسول نزیکه‌ی ۱۷۰۰ تۆن گازی کۆلۆری تراوی ڕژانده‌ نێو به‌ره‌ی موتته‌فێقین و زیاتر له‌ پێنج هه‌زار که‌سی لێیان کوشت و نزیکه‌ی ۱۰۰ هه‌زار که‌سیش بریندار بوون که‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ موتته‌فێقین پاشه‌کشێیان کرد.
بینینی قوربانیان و زیانه‌کانی به‌کارهێنانی چه‌که‌ کیمیاویه‌کان له‌ ماوه‌ی شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانی و زانیاریی ولآتانی دوو لایه‌نی شه‌ڕ له‌ تواناییه‌کانی یه‌کتر بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ سه‌ره‌ڕای به‌رهه‌مهێنان و پاشه‌که‌وتکردنی دوو میلیۆن و پانسه‌د هه‌زار تۆن له‌ گازگه‌لی مێشک, تۆقله‌هێنه‌ر، هۆکاری خوێن و بێ‌هێز که‌ره‌کان.
له‌ پاش داگیرکردنی بێرلین و ته‌سلیمی ته‌واویی ئاڵمان، ولآته‌ سه‌رکه‌وتووه‌کان به‌تایبه‌ت سۆڤیه‌ت و ئه‌مه‌ریکا هه‌موو هۆکارو گازگه‌ل کیمیاوی که‌ له‌ کارگه‌کانی ئاڵماندا هه‌بوو، له‌گه‌ڵ کارناسان و پسپۆڕانی ئاڵمانییان گواسته‌وه‌ بۆ ئه‌مه‌ریکا و سۆڤیه‌ت. به‌ جۆرێ که‌ دوو زلهێزی سه‌رکه‌وتووی شه‌ڕ، توانایی کیمیاوی و هێزی سه‌ربازی خۆیانیان زۆرتر کرده‌وه‌ و توانایی کاولکاری چه‌ندین جاره‌ی دونیایان به‌ ده‌ست هێنا.
شایانی باسه‌ له‌ شه‌ڕی جیهانی دووه‌مدا ئینگلیز و ئه‌مریکا بومبگه‌لی ناپاڵمی «دایا سووزانی» له‌ تێکه‌لآوی مه‌یعاناتی نه‌وتی«ژێله‌» له‌گه‌ڵ فۆسفۆری سووتێنه‌ر دژ به‌ شاره‌کان و خه‌ڵکی ئاڵمان به‌کارهێنا که‌ ته‌نیا له‌ شاری هامبوورگ ۲۰۰ هه‌زار که‌س کوژران که‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی کوژراوانی بۆمبه‌ ناوکیه‌کانی هیرۆشیما و ناکازاکی بوو. هه‌روه‌ها ئه‌مریکا له‌ شاری سێده‌ن له‌ ۱۹۴۵ له‌ بۆمبگه‌لی ناپاڵمی کۆکوژ که‌ڵکی وه‌رگرت.و بووه هۆی.
به‌ داخه‌وه‌ له پاش شه‌ڕه‌کانی جیهانی یه‌که‌م و دووه‌م، به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیاوی هه‌روا درێژه‌ی هه‌بوو. بۆ وێنه ئه‌رته‌شی ئه‌مریکا دژ به‌ خه‌ڵکی کۆره‌، (۳-۱۹۵۱) ئینگلیز دژ به‌ خه‌ڵکی مالایا (۶۲-۱۹۵۷) و میسر دژ به‌ یه‌مه‌ن (۱۹۶۷) له‌م چه‌کگه‌له‌ که‌ڵکیان وه‌رگرت. به‌تایبه‌ت ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا دژ به‌ خه‌ڵکی ڤیه‌تنام و هێندووچین(کامبۆج و لائۆس له‌ ۱۹۷۱-۱۹۶۱) و هه‌روه‌ها ئه‌رته‌شی سۆڤیه‌تیش به‌ جۆرێکی به‌ربلآو له‌ هۆکارگه‌لی تۆقله‌هێنه‌ر و مێشک به‌ ناوی «بارانی زه‌رد و سه‌وز» دژ به‌ خه‌ڵکی ئه‌فغانستان و هێند و چین که‌ڵکی وه‌رگرت.»
به‌ کارهێنانی چه‌که‌ کیمیاویه‌کان له‌لایه‌ن رژێمی به‌عسی عێراق دژ به‌ ئێران و هاووڵاتیانی خۆی له‌ بیست ساڵی دوایی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا یه‌کێ له‌ به‌ربلآوترین و بێوێنه‌ترین شه‌ڕه‌ کیمیائیه‌کانی جیهانه‌ که‌ زۆرترین هێرشگه‌ل به‌ ده‌یان جۆر هۆکاری ناسراو و ته‌نانه‌ت نه‌ناسراو پێکاته‌ی جۆراوجۆری هۆکارگه‌لی کیمیاوی و میکرۆبی دژ به‌ هێزه‌ سه‌ربازییه‌کان و ته‌نانه‌ت شارۆمه‌ندانی سیڤیلی ئێرانی به‌کارهێنرا که‌ بوو به‌ هۆی کوژران و بریندار بوونی زۆر که‌س که زۆربه‌ی قوربانیه‌کانی چ له عێراق و چ له ئێران، کورده‌کان بوون.
له‌ ساڵی ۱۳۶۲ حاجی عومه‌ران، عێراق بۆ یه‌که‌مین جار به‌ شێوه‌ی فه‌رمی، دێهاته‌ سنووریه‌کانی ناوچه‌ی پیرانشاری بۆ ماوه‌ی چه‌ن رۆژ بۆدومانی کیمیاوی کرد که‌ بوو به‌ هۆی شه‌هید بوونی نزیکه‌ی ۱۰۰ که‌س و برینداربوونی نزیکه‌ی ۱۰۰۰ که‌س له‌ گوندنشینان و هێزه‌کانی سه‌ربازیی ئێران و له ۲۷ی ره‌زبه‌ری ۱۳۶۲ له‌ رۆژئاوای مه‌ریوان و ده‌ورووبه‌ری شاری پێنجوێنیش له‌م هۆکاره که‌ڵکی وه‌رگرت که‌ ۲۶۰ شه‌هید و زۆرتر له‌ ۵۰۰ برینداری لێکه‌وته‌وه‌.
له‌ پاش چالاکییه‌کانی سه‌ربازیی ئێران له ناو خاکی عێراق له ۳۰ خاکه‌لێوه‌ی ۱۳۶۶، خه‌ڵکی بێتاوانی شاره‌کان و گونده‌کانی پارێزگاکانی سلێمانی، که‌رکووک، دهۆک و هه‌ولێر و هه‌روه‌ها سنوورنشینانی کوردی ئێرانی که‌وتنه‌ به‌ر هێرشه‌ کیمیاویه‌ دڕڕندانه‌کانی عێراق و له‌ ئاکامدا سه‌دان که‌س کوژران و هه‌زاران که‌س بریندار بوون.
له‌و کاته‌دا و له‌ درێژه‌ی تاوانه‌کانی عێراق، سه‌رشۆڕییه‌کی‌تر بۆ رژێمی به‌عسی عێراق تۆمار کرا و ئه‌ویش کاره‌ساتی نه‌ته‌وه‌یی یه‌کشه‌ممه‌ی ره‌شی شاری سه‌رده‌شت بوو له‌ ۷ی پووشپه‌ڕی ساڵی ۱۳۶۶ که له‌م هێرشه‌دا، لانی که‌م ۱۱۵ که‌س له‌ خه‌ڵکی بێپه‌نا شه‌هید و زیاتر له‌ پێنج هه‌زار که‌س بریندار بوون.
له‌ دوای چالاکیی وه‌لفه‌جری ۱۰ ی ئێران و گرتنی هه‌ندێ له‌ شاره‌کانی پارێزگای سلێمانی له‌ عێراق وه‌کوو شاری حه‌ڵه‌بجه‌ له‌ ۲۶ی ره‌شه‌ممه‌ی ساڵی ۱۳۶۶، رژێمی به‌عسی عێراق له‌ کارێکی دژمرۆڤانه‌ له‌ رۆژانی پێنجشه‌مه‌ ۲۷ و هه‌ینی ۲۸ی ره‌شه‌ممه‌ (۱۷ و ۱۸ی مارس)، به‌ زیاتر له‌ ۵۲ فڕۆکه‌ی بۆمبهاوێژ، شاری «هه‌ڵه‌بجه‌» و شارۆچکه‌کانی ده‌ورووبه‌ری به‌تایبه‌ت «ئه‌نه‌ب»‌یان خسته‌ به‌ر هێرشی به‌ربلآوی گازگه‌لی مێشک، خه‌رده‌ل و سیانۆر و به‌م کاره‌ دڕڕندانه‌یانه‌، هیرۆشیمایێ‌تریان خولقاند.
له‌م کاره‌ساته‌ دڵته‌زێنه‌ زیاتر له‌ پێنج هه‌زار ژن و منداڵ و پیر و لاوی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ چرکه‌یه‌کدا بوون به‌ قوربانی و نزیکه‌ی حه‌وت هه‌زار که‌سیش بریندار بوون.
فڕوکه‌کان و تۆپخانه‌کانی رژێمی به‌عسی عێراق ته‌نانه‌ت ئاواره‌کان و په‌نابه‌رانی هه‌ڵهاتوو که‌ به‌ره‌و ئێران ئه‌چوون، له‌ نێوان کێوه‌کان و ده‌شته‌کانی ناوچه‌که‌ و له‌ که‌ناری چۆمی سیروان، کرد به‌ ئامانجی بۆمبه‌کان و راکێته‌کان و گولله‌ کیماییه‌کان. له‌وه‌ش ناخۆشتر ئه‌مه‌ بوو که‌ ویژدانی خه‌وتووی کۆمه‌لآنی به‌رپرسی دونیا هه‌میسان به‌خه‌به‌رنه‌هاتن و زۆر به‌ ئاسانی له‌م گه‌وره‌ترین تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی و رووداوی به‌کارهێنانی چه‌کی قه‌ده‌غه‌کراوی کیمیاوی کۆکوژ دژ به‌ خه‌ڵکی بێپه‌نای هه‌ڵه‌بجه‌ چاوپۆشییان کرد.
له‌ پاش کاره‌ساتی دڕڕندانه‌ی بوردومانی کیمیاوی هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌موو خه‌ڵکی دونیا چاوه‌ڕوان بوون تا له‌ لایه‌ن زلهێزانی دونیا هه‌ڵوێستێکی چاک ده‌رببڕن.
هه‌ڵه‌بجه‌ وه‌کوو هیرۆشیمایه‌کی‌تر بوو که‌ له‌ ژێر سێبه‌ری هێزه‌ گه‌وره‌کانی دونیا شاردرایه‌وه‌ و ویژدانه‌ خه‌وتووه‌کان وه‌ خه‌به‌ر نه‌هاتن بۆی. تاوانێ که‌ بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ی مندالآنی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ جیاتی شیری دایک به‌ سیانۆر خه‌ویان لێکه‌وت و وه‌کوو ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ناو گۆڕێکی به‌ کۆمه‌ڵی سه‌رتاکدا نووستبێتن له‌ ڕووی لاپه‌ڕه‌ی رۆژگار سڕانه‌وه‌.

عیماد که‌ریمیان

اخبار مرتبط

نظرات

یادداشت روژان

به یاد کاک رحیم ذبیحی

هژیر الله‌مرادی انگار همین دیروز بود به دفتر روژان آمد، مانند همیشه با چهره‌ای خندان و چند ایده جدید که انجام هرکدام می‌توانست چراغی روشن فراروی نسل آینده باشد، کاک رحیم تنها یک کارگردان و فیلمساز عادی نبود. او غم مردم داشت و پشت هرکدام از آثارش می‌توان انبوهی از رنج و مرارت را دید. خود می‌گوید: غمی انسانی از من یک فیلمساز ساخت. در باره روژان نیز گفت: همان نشریه‌ای است که سالها انتظار بودنش را داشتیم. مرگ حق است اما افسوس که برای رحیم ذبیحی زود بود و طرحهایش ناتمام ماند. از تهیه فیلمی بنام «روزی، روزگاری شهرمان بانه» حرف می‌زد که نگاهی به وقایع تلخ روزهای جنگ و بمباران شهر داشت، وقایعی که بخشی از تاریخ فرهنگ پایداری کردستان را می‌توانست ثبت کند، فراخوان طرح را ما در روژان هم منتشر کردیم اما حیف که دست اجل مهلت نداد و خیلی زود روح بلندش به آسمان پرکشید و همه ما را در غم فقدان خود سوگوار کرد، روحش شاد و یادش گرامی.