رفتن به بالا

روزنامه فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی رۆژان

تعداد اخبار امروز : 0 خبر


  • سه شنبه ۲۹ آبان ۱۳۹۷
  • الثلاثاء ۱۱ ربيع أول ۱۴۴۰
  • 2018 Tuesday 20 November

  • روزنامه روژان

    صاحب امتیاز و مدیر مسوول: سلیمان الله‌مرادی

    ..............................................................

    نشانی: سنندج - میدان آزادی - انتهای کوچه سجادی (کوچه رزان) - پلاک ۱۱۵

    کد پستی: ۳۳۹۵۳-۶۶۱۳۷

    ..............................................................

    تلفن: ۳۳۲۳۸۵۴۵-۰۸۷

    ای‌میل: info@rojanpress.com

    کانال تلگرام: rojanpress@


اوقات شرعی

  • یکشنبه ۱۲ تیر ۱۳۹۵ - ۱۰:۲۱
  • کد خبر : 729
  • هفته‌نامه روژان
  • چاپ خبر : غزالی و صیدی، تقارن دو اندیشه

توضیح: این مقاله در همایش بزرگداشت عارف و شاعر پرآوازه خطه اورامان (صیدی اورامی) در پاییز سال ۱۳۸۷ قرائت شد که مورد توجه شرکت کنندگان در همایش قرار گرفت. از این رو بسیاری از علاقه مندان خواستار نشر مقاله یادشده در رسانه‌ها بودند تا مورد استفاده عموم قرار گیرد. اینک چاپ مقاله مذکور پس از هشت سال پاسخی است به درخواست مشتاقان جهان‌بینی صیدی و مردم خوب اورامان.

نگارنده‌ی این سطور برآن است تا میان اندیشه‌های متفکر بزرگ جهان اسلام – که سالهاست عنوان «حجه‌الاسلام» را یدک می‌کشد- یعنی: «امام محمّد غزالی» رحمه‌الله- و «صیدی اورامی» عارف و شاعر پرآوازه‌ی خِطّه‌ی «اورامان» مقایسه‌ای تطبیقی داشته باشد.
شاید در آغاز راه این پرسش انتقادگونه به ذهن آید که: غزالی ابر مرد نظامیه بغداد کجا و صیدی بی‌نام و نشان اورامان خاموش امّا پر رمز و راز کجا؟!
واقعیت امر این است که ما در طول تاریخ مشاهیر گمنامی داشته‌ایم که برای بازشناخت آنان اقدامی نکرده‌ایم تا اینکه بیگانگان از سرِ ترحم یادی از مقام شامخ علمی‌شان کرده و یا گاهی از سر کم‌لطفی آنان را به خود نسبت داده‌اند. بگذریم….
اندکی پیش تو گفتم غم دل ترسیدم
که دل آزرده شوی ورنه سخن بسیار است
سالهاست در محافل اندیشمندان علم «کلام» و «فلسفه» این سوال‌ها مطرح است که:
۱. «آیا قدرت و توان خداوند محدود است یا خیر؟!»
۲. «آیا خداوند قادر است کسی مثل خودش را بیافریند؟!»
۳. «آیا ممکن است خداوند دنیایی بهتر و زیباتر و مستحکم‌تر از این عالم بیافریند؟!»
۴. «اگر هستی را خداوند آفریده است، خود خدا را چه کسی آفریده است؟!»
۵. «آیا ممکن است خداوند اشیاء و چیزهای بی خاصیت را درست کند؟!»
۶. «آیا خداوند تمام قدرت و توان خود را برای ساختن این دنیای عظیم به کار برده یا اینکه بهتر از این عالم را نیز می‌تواند بسازد؟!» و ….
یادآوری می‌شود: اغلب این سئوالها در محافل روشنفکری امروزه ما نیز مطرح می‌شوند… روزی که جهان اسلام درگیر این سئوالهای بحث برانگیز بود، غزالی بزرگ با دو جمله کوتاه به همه این پرسش‌ها پاسخ داد و در ضمن غوغای عجیبی در محافل آن زمان ایجاد کرد که هم‌اکنون نیز آثارش باقی‌مانده است.
غزالی گفت:
«لَیسَ فی الامکانِ اَبَْدعُ مِمّا کان» و «لا مُعَطّل فی الوجود» …
هرچه هست همین است و خداوند تمام قدرت و توان خود را برای آفریدن این جهان بکار برده است، هیچگونه عیب و نقصی در ساختار هستی وجود ندارد.
قرآن نیز به صراحت این موضوع را تأیید می‌کند:
«‏الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقاً مَّا تَرَى فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِن فُطُورٍ ‏+ ‏ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خَاسِئاً وَهُوَ حَسِیرٌ ‏»  سوره «ملک» آیات ۳ و ۴
یعنی: هیچگونه نقصی در مصنوعات خداوند مشاهده نمی‌کنید، بار دیگر تجدید نظر کن آیا نقصی در آنها می‌یابید؟! قطعاً خیر. باز هم چندین بار جستجو و تفحص کن سرانجام ناامید از یافتن هرگونه عیب و نقصی خواهید بود.
غزالی ثابت می‌کند: اگر خداوند بتواند دنیایی زیباتر و قشنگ‌تر از این عالم هستی بیافریند و تاکنون آن را نیافریده باشد، قطعاً در حق بندگانش بخل و خودداری روا داشته که چنین چیزی شایسته مقام الوهیت نیست زیرا ذات الله دارای کمال مطلق و منبع فیّاض است و هرچه از وی صادر شود باید در اوج کمالات باشد.
غزالی همچنین ثابت می‌کند: که قدرت خداوند محدود است و نمی‌تواند شبیه خود را بسازد، چون اصولاً خدای ساخته شده و آفریده شده شایسته خدایی نیست. از این استدلال می‌توان نتیجه گرفت که خداوند را کسی نیافریده است، چون هر مخلوقی آغازی دارد و پایانی و آنگهی قرآن به صراحت می‌فرماید:
«‏هُوَالْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» حدید: آیه ۳
تمام این موارد فوق در جمله نخست غزالی نهفته است (لیس فی الامکان ابدع مما کان)
غزالی با گفتن جمله‌ی «لا مُعَطّل فی‌الوجود»: هیچ بی خاصیتی در هستی موجود نیست… ثابت می‌کند که خداوند حتی یک مگس را بدون فائده نیافریده است.
زیرا هر چه خداوند بیافریند باید نفعی داشته باشد حتی خلقت یک مار که ما آن را دشمن خود میدانیم و به محض دیدن آن برای کشتنش دست بکار می‌شویم.
بنابراین اگر موجودی در چشم ما دارای نقایص و معایبی باشد، چشم ما معیوب است و الّا آن موجود می‌باید آنچنان باشد که هست و این خود بصورت قانونی در عالم هستی درآمده است: «هر چیز که هست آنچنان می‌باید»…
قبل از اینکه این موضوع را بیشتر شرح و بسط دهیم، به اندیشه‌های «صیدی» در تأیید دیدگاههای غزالی پیرامون مباحث ذکر شده می‌پردازیم.
آنچه را که غزالی با زبان علمی و کلمات فلسفی بیان کرده است، صیدی اورامی شاعر شوریده و عارف تیز بین ما، در این چند بیت شعر به زبان شیرین اورامانی بیان کرده است:
یا فه‌رمان فه‌رمای ئه‌مری کاف و نوون
که‌ریمی کارساز به (کن فیکون)!
چون تؤ نادرسونع  که سثوته‌ر چکؤن؟
قادر هه‌ر تؤنی، نادرسونعی تؤن!
زاتی تؤ به‌ی ته‌ور، زاتثو نادره‌ن
بث‌شک په‌ی ئیجاد گرد چثو قادره‌ن
ئیلا هه‌رپه‌ی ئه‌و قودره‌ت نه‌دارؤ
بؤ یؤته‌ر چون و ثش به ئیجاد بارؤ
خداوند فقط بر یک چیز توانایی ندارد و آن این است که نمی‌تواند کسی مانند خودش را بیافریند.
ملاحظه‌ می‌کنید در اینجا تقارن دو اندیشه بخوبی نمایان است و در میان شاعران کُرد تا آنجا که حقیر اطلاع دارم جز صیدی کس دیگری به این موضوع اشاره‌ای نکرده است. پس صیدی را باید هم عقیده‌ی غزالی دانست.
نقل است: در محفلی از علمای اورامان سخن از خاصیت اشیاء به میان می‌آید صیدی این بیت شعر (حکیم نظامی گنجوی) را برای حاضران در مجلس قراءت می‌کند که:
نروید بر زمین هرگز گیاهی
که بر برگ او ننوشته است دوایی
صیدی سرانجام در مناظره مخالفان را مغلوب می‌کند و اظهار می‌دارد: خداوند هیچ چیز را در هستی بدون خاصیت و منفعت نیافریده حتی برگ گیاه کم ارزشی که آن را لگدمال می‌کنیم و از کنارش ردّ می‌شویم.
همین امر باعث می‌شود که صیدی به گیاه شناسی و طبابت از طریق گیاهان دارویی روی آورد زیرا منطقه‌ی اورامان مهد انواع گیاهان طبّی است که هنوزهم بکر و دست نخورده باقی مانده و برخی از آنها هنوز شناسایی نشده‌اند.
بنابراین صیدی نیز با غزالی هم عقیده است که (لا مَعطّل فی الوجود) در هستی چیز بی خاصیت نیست و هر چیز که هست آنچنان می‌باید.
قرآن نیز به صراحت این قانون را تأیید می‌کند:
«أَفَلَا یَنظُرُونَ إِلَى‌الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ؟!» غاشیه: آیه:۱۷
آیا شتر را نمی‌نگرند که چطور آفریده شده است؟!
شتر در چشم ما کج و معوج و بد ریخت جلوه می‌کند اما قانون الهی می‌گوید آنچنان می‌باید تا منفعتی از آن حاصل شود، بدون دلیل به این شکل آفریده نشده است:
ابلهی دید اشتری به چرا
گفت نقشت همه کژ است چرا؟
گفت اشتر که اندرین پیکار
عیب نقّاش میکنی هش‌دار!
در کژیم مکن به عیب نگاه
تو زمن راه راست رفتن خواه
به گفته‌ خیّام:
هر چیز که هست آنچنان می‌باید
آن چیز که آنچنان نمی‌باید نیست
زیبایی ابرو در کج بودن و هلالی بودن آن است.
بقول حکیم سنائی غزنوی:
گرچه خوبی بسوی زشت بخواری
منگر اندرین ملک چو طاووس بکار است مگس
این است بقول غزالی: «لیس فی‌الامکان ابدع ممّاکان» و یا بقول صیدی:
خداوند نادر صُنع است و هر چیزی را از روی حکمتی آفریده است»…
قهقهه زد کبک به رفتار زاغ
کز چه نهی پای پریشان بباغ
زاغ بدو گفت که پرواز کن
گر گرو از من ببری ناز کن
هیچکسی نیست ز زیبا و زشت
کش نه حیکم از پی کاری سرشت
صیدی در همان مناجات که ابیاتی از آن نقل گردید، به یکتایی و بی‌مانندی خداوند در ذات و صفات و افعال می‌پردازد که مضمون بیانش این است که خداوند چیز بی خاصیت خلق نمی‌کند و هر چیز آنچنان که هست می‌باید باشد….:
یه‌گشت، که‌رده‌ی تؤن، فه‌ردی بث شه‌ریک
ئه‌گه‌ر بؤ یؤته‌ر، مه‌مانؤ خه‌ریک
مه‌زانؤ هه‌رکه‌س تؤش  به حه‌ق ناسان
کاران گشت به ده‌س تؤ مه‌یان ئاسان
در پایان یادآور می‌شود: اندیشه‌های صیدی را نمی‌توان در یک مقاله گنجانید لذا من باب: «مشت نمونه‌ی خروار است» به همین اندازه ناچیز بسنده می‌کنم. وظیفه‌ ارباب قلم، پژوهشگران، و صاحبان خرد و اندیشه است که در عصر کنونی برای بازشناخت شخصیت، آثار و اندیشه‌های این عارف شوریده تلاش و از طرح مباحث توصیفی، کُلّی گوئی، و شعار گونه خودداری کنند تا به نتایج مطلوب برسیم. تلاش برای کشف و یافتن آثار منتشر نشده‌ی صیدی یکی دیگر از وظایف نویسندگان و اصحاب قلم است، زیرا آنچه به عنوان «دیوان صیدی» در دسترس می‌باشد بسیار ناقص و نارساست و من خود چند ماه پیش که به صورت اتفاقی با صدای رادیو تاجیکستان بخش فارسی برخورد سمعی کردم، شنیدم که مشغول تجزیه و تحلیل اشعاری از صیدی اورامی به زبان فارسی است که در پایان بحث را با این اشعار خاتمه داد:
بر ساکن مدینه، آن پاک دل ز کینه
زین بنده کمینه، صلوات صد هزاران
بر جدّ هر دو سبطین، شب‌گرد قاب قوسین
فی‌الغار ثانی اثنین صلوات صد هزاران
آن اُمّی سخندان، دانای سِرّ قرآن
بادا به  روحش از جان، صلوات صد هزاران
چون دین ز چاریارش دائم قوی است کارش
بر هر یکی نثارش صلوات صد هزاران
و السلام علیکم و رحمه الله
________________
فهرست منابع و مآخذ:
۱. قرآن کریم
۲. امثال و حکم دهخدا
۳. احیاء علوم الدین غزالی
۴. دیوان صیدی اورامی (نسخه خطی)
۵. فرار از مدرسه عبدالحسین زرین‌کوب
۶. عقیده مرضیه- علامه مولوی کُرد

اخبار مرتبط

نظرات

یادداشت روژان

نگاهی به سوانح دلخراش جاده‌ای در راه‌های استان کردستان

گوش‌هایی که نمی‌شنوند و چشم‌هایی که نمی‌بینند

بامداد سەشنبه ۲۰ تیر درحالیکه غالب مردم براساس نظم و گردش شبانەروز در بستر خواب بودند جمعیتی از شهر سنندج، به اقتضای نیاز و کار ضروری عزم سفر کردند تا در این گردش روزگار به نیازهای خود پاسخ دهند اما انگار مقدر چنین بود که به مقصد نرسند و در همان ابتدای سفر راهی دیار باقی شوند. حادثه دلخراشی که به سبب ارتباطات پیشرفته و شبکەهای اجتماعی خواب را در همان نیمەهای شب از چشم هموطنان ربود و به خبر اول خبرگزاری‌های ایران تبدیل شد، به گونەای که سه روز عزای عمومی اعلام شد و مقامات کشور از رئیس جمهور و رئیس مجلس گرفته تا بسیاری از وزرا و شخصیت‌های مطرح کشور با صدور پیامهایی به ابراز همدردی با مردم داغدار کردستان پرداختند و  روز پنجشنبه نیز خبر آن در صفحه اول همه روزنامەهای سراسری قرار گرفت. مرگ دست کم ۱۱ نفر که به سبب نوع حادثه قلب بسیاری‌ها را جریحەدار کرد. نکته حائز اهمیت در این رویداد تلخ ایجاد موجی از حزن و اندوه در عرصه استانی و ملی بود که اگر نبود این ابراز همدردی‌ها شاید تالم ناشی از آن برای  خانواده‌های داغدار قابل تحمل نبود. اما پیرامون این سانحه نکاتی قابل تامل است که بیان آن ضروری به نظر می‌رسد: ۱- تلنگری بود به مسوولان که هشدار رسانه‌ها و کارشناسان را جدی بگیرند. نقطه وقوع حادثه به عنوان مکانی حادثه خیز بارها مورد نقد قرار گرفته بود اما دریغ از یک پاسخ منطقی! ۲- بارها گفتیم و بار دیگر تکرار می‌کنیم، مردم کمبودها و ناملایمات را تحمل می‌کنند اما بی‌توجهی، اهمال، فخرفروشی و بی‌عدالتی ازسوی مسئولان را تحمل نمی‌کنند. شکی نداریم که با هزینه چندبرابرهم که شده این مسیر تحت فشار افکارعمومی در کوتاه‌ترین زمان اصلاح خواهد شد، همچنانکه قطعه‌ای از مسیر راه سنندج- حسین آباد، در سال 1382 پیش پس از واژگونی تانکر حامل مواد شیمیایی MTBE و سرازیر شدن مواد آن به داخل آب سد قشلاق بلافاصله اصلاح شد، آیا بهتر نیست قبل از وقوع حوادث تلخ و تحمیل هزینه‌های بسیار گوشها را بروی انتقادات بگشایند و اینقدر بیخیال نباشند. حتما باید جان چند نفر گرفته شود تا معبری حادثه خیز اصلاح شود؟ 3- بارها از تردد تانکر‌های نفتکش در جاده‌های کردستان به عنوان ارابەهای مرگ و کابوس نام برده شده است و سال‌هاست واژگونی تانکر‌ها که نفت و مشتقات نفتی عراق را از طریق جاده‌های باریک و ناامن کردستان به ویژه مریوان و سنندج به ایران می‌آورند یا محصولات نفتی فراوری شده مانند بنزین و گازوئیل را به آن کشور منتقل می‌کنند، همچون کابوسی مردم و محیط زیست منطقه کردستان را تهدید می‌کند. گفته می‌شود در سوآپ نفتی ایران و عراق روزانه ۳۰ تا ۶۰ هزار بشکه نفت خام از طریق مرز به پالایشگاه‌های کرمانشاه، شازند، تهران و تبریز انتقال داده می‌شود و ایران معادل آن را در بنادر صادراتی جنوب تحویل مشتریان عراق می‌دهد. آمار تردد روزانه از ۶۰ تا ۴۰۰ کامیون در محور مریوان – سنندج که یکی از باریک‌ترین و ...